De Chinese gemeenschap in Nederland

De Chinese bevolking is één van de oudste migrantengemeenschappen in Nederland. Rond 1890 arriveerden de eerste Chinezen in Nederland om als stoker of kolentremmer te werken in de koopvaardij. Het aantal in Nederland gevestigde Chinezen groeide tot enige duizenden in 1910-1911 toen een aantal Nederlandse rederijen actief Chinezen ging werven met het doel een langdurige staking van Hollandse zeelieden te breken. Voor zover de Chinese arbeiders niet op zee waren, verbleven zij in zogenaamde boarding houses in Katendrecht (Rotterdam) en in de Nieuwmarktbuurt (Amsterdam). Op deze plaatsen ontstonden kleine Chinese wijkjes. Door de economische crisis van de jaren 1930 en de daarop volgende Tweede Wereldoorlog (1940-1945), zagen veel Chinezen zich gedwongen om terug te keren naar China. De Chinezen die in Nederland achterbleven, trachtten zich in leven te houden met de verkoop van pindakoekjes. Anderen werden afhankelijk van liefdadigheid.

Over deze eerste periode van Chinese immigratie zijn niet veel (geschreven) bronnen bewaard gebleven. Een gedetailleerd inzicht in het leven van de eerste Chinese migranten in Nederland is te vinden in de sociologische studie van dr. F. van Heek, getiteld 'Chineesche Immigranten in Nederland' (1939). Tot 1988 zou deze studie de enige academische publicatie over de Chinese gemeenschap in Nederland blijven. Een beknopt en voor educatieve doelen geschikt overzicht van de historische ontwikkeling van de Chinese gemeenschap in Nederland vindt u hier: www.efa.nl.

Opkomst van de Chinese restaurants

Door de onafhankelijkheid van Nederlands-Indië in 1948 kwam een nieuwe stroom Chinese migranten uit het nieuwe Indonesië naar Nederland. Samen met de uit Indonesië gerepatrieerde Hollanders vormden zij een aanzienlijke groep consumenten die goed bekend was met Aziatische gebruiken en culturen, en de keukens uit dit deel van de wereld goed wist te waarderen. Op de vraag naar Aziatisch voedsel in Nederland werd door de Chinezen handig ingespeeld. Zij ontwikkelden het voor de wereld unieke Nederlandse concept van de Chinees-Indisch keuken (wat hoegenaamd niets met Chinees eten te maken heeft) en openden vanaf de jaren 1950 restaurant na restaurant. Het personeel voor deze restaurants werd geworven onder familieleden in China en Hongkong. Zo ontstond het voor de Chinese gemeenschap in Nederland zo kenmerkende verschijnsel 'kettingmigrantie'. De geschiedenis van de ontwikkeling van de Chinese keuken in Nederland is gedocumenteerd in het proefschrift van dr. B. Rijkschroeff, getiteld Etnisch ondernemerschap, de Chinese horecasector in Nederland en in de Verenigde Staten van Amerika (1998).

Migratiepatronen

In de huidige samenstelling van de Chinese gemeenschap in Nederland weerspiegelt zich het migratieverleden. Het grootste deel van de in Nederland woonachtige Chinezen is afkomstig uit Hongkong en uit de Volksrepubliek China, metname uit de provincies Guangdong, Fujian en Zhejiang. Door de recente migratiestroom van Chinezen uit de Volksrepubliek China naar Nederland en Europa en door de overdracht door Groot-Britannië van Hongkong aan de Volksrepubliek China, neemt het gebruik van de Chinese taal Mandarijn toe en het gebruik van het Kantonees onder Chinezen in Nederland af.

Vestigingspatroon

Door de aard van hun werkzaamheden wonen de Chinezen, anders dan bijvoorbeeld Turkse en Marokkaanse arbeidsmigranten, door heel Nederland verspreid. Ongeveer 80% van de Chinezen in Nederland is werkzaam in de horecasector. Iedere gemeente heeft wel één of meer Chinese of Chinees-Indische restaurants.

Het aantal Chinezen dat in Nederland woont is moeilijk te schatten. Anders dan bij de meeste andere groepen migranten het geval is, valt in het geval van de Chinese gemeenschap in Nederland de definitie van de etnische groep niet samen met de nationaliteitsdefinitie. Met andere woorden, niet alle Chinezen in Nederland zijn afkomstig uit China. Een omvangrijke groep Chinezen is via een eeuwenlang migratieproces vanuit China naar andere delen van de wereld getrokken en uiteindelijk in Nederland te recht gekomen. Het aantal in Nederland wonende etnische Chinezen wordt geschat op een aantal tussen 70.000 en 100.000 personen. In Amsterdam woont de grootste groep etnische Chinezen. Het zijn er ongeveer 10.000.

Chinese organisaties en het minderhedenbeleid

De Chinese gemeenschap in Nederland kent een hoge graad van organisatie. Tegelijkertijd maakt die hoge organisatiegraad de diepe verdeeldheid in de Chinese gemeenschap zichtbaar. Veel Chinezen zijn aangesloten bij een op basis van etniciteit gevormde eigen organisatie. Maar daar bestaan er tegelijkertijd dan ook enige honderden van in Nederland. De Landelijke Federatie van Chinese Organisaties in Nederland (LFCON) bundelt er als overkoepelende organisatie ongeveer zestig. Een overzicht van Chinese organisaties in Nederland en andere gerelateerde informatie vindt u hier: www.geledraak.nl. Een aan te bevelen historisch-sociologische studie naar de vorming van Chinese organisaties in Nederland is het proefschrift van dr. Minghuan Li, We need two worlds! (1999).

Binnen de Chinese gemeenschap in Nederland vond een debat plaats tussen de voor- en tegenstanders van opname in het minderhedenbeleid van de landelijke overheid. Veel Chinese organisaties wijzen op de problemen in de Chinese gemeenschap die niet door de leden van de gemeenschap zelf kunnen worden opgelost. Zij noemen het isolement van Chinese ouderen, de arbeidsomstandigheden in de Chinese horeca, de marginale positie van het Chinese onderwijs in de eigen taal en de criminaliteit in de gemeenschap als onoplosbaar zonder hulp en steun van de overheid. Andere Chinese organisaties delen de inzichten over de urgentie van de genoemde problematiek, maar zijn tegelijkertijd beducht voor stigmatisering.

Een recent verschenen studie naar de sociale problematiek in de Chinese gemeenschap in Nederland is het door onderzoekers van het Instituut voor Sociaal-Economisch Onderzoek (ISEO) Paul Geense en Ria Vogels geschreven De maatschappelijke positie van de Chinezen in Nederland (2000). Het boek is hier www.iseo-eur.com te bestellen.

ACB heeft in samenwerking met Chinese organisaties een tweetal eigen publicaties uitgebracht over de Chinese gemeenschap. Meer informatie over de titels Karakters in het laagland en The Chinese Community in Europe treft u aan op deze pagina.

Edgar van Lokven

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Ewoud Butter.
Zie voor Amsterdamse organisaties het Amsterdamse adressen-systeem (voorheen PIGA).